Урьдчилсан мэдээ > Улирлын төлөв

Улирлын төлөв

Шинэчлэгдсэн: 2021-06-24 09:57:17

2021 оны VI-IX сарын цаг агаарын урьдчилсан төлөв

Нэг. ТАНЫ АНХААРАЛД

Цаг уурын хэмжигдэхүүний ОЖД гэдэгт 1991-2020 оны хоорондох дундаж утга гэж ойлгоно. Сар болон улирлын цаг агаарын урьдчилсан төлөв мэдээг сар бүрийн 25-нд шинэчлэн гаргаж, Үндэсний Ус цаг уурын албаны цахим хуудсанд (http://www.tsag-agaar.mn/) байршуулах тул хэрэглэгч та бүхэн шинэчилсэн мэдээг авч ашиглах боломжтой. Цаг агаарын урьдчилсан төлөвийн талаар асууж лавлах бол Ус, цаг уур, орчны судалгаа мэдээллийн хүрээлэнгийн Орчил урсгал, урт хугацааны прогнозын судалгааны хэлтэс (утас: 326606)-тэй холбогдоно уу.

Хоёр. ДУЛААНЫ УЛИРЛЫН УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ

Сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр далайн болон дэлхийн гадаргын температур 0.86°С–аар нэмэгдэж [SREX, IPCC, AR5] байгаа бол Монгол орны жилийн дундаж температур 1940–2015 хооронд 2.24°С–аар дулаарсан ажээ [TNC,2018]. Энэхүү уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас Монгол оронд хэт халалт, хур тунадасны эрчимжил, агаар мандлын гаралтай байгалийн гамшигт үзэгдлийн давтамж, тухайлбал дулааны улиралд харьцангуй богино хугацаанд, бага хэмжээний газар нутгийг хамран ажиглагддаг конвекцийн гаралтай аюултай болон гамшигт үзэгдлийн тохиолдол нэмэгдсээр байна.

Дэлхийн цаг уурын байгууллагын тодорхойлсноор хэт халалт гэдэг нь хоногийн агаарын хамгийн их температур олон жилийн дундаж утгаас 5°С–аас дээш, 5 болон түүнээс олон хоног үргэлжилсэн (дунд нь 1 хоног завсарласан байж болно) нөхцөлийг хэлнэ. Манай оронд 1980–2020 онд ажиглагдсан хэт халалтын давтагдлыг төвийн бүсийн 26 цаг уурын станцын мэдээгээр гаргаж Зураг 1–д харуулав. Зургаас харахад хэт халалт төвийн бүс нутагт 37–66 удаа ажиглагдсан байна.

Хур тунадасны эрчимжил өөрчлөгдөж байгаа эсэхийг цаг уурын станцуудын 1981–2020 оны 4–9 дүгээр сард орсон хур борооны тохиолдлын тоо болон борооны төрөл (ердийн бороо-ЕБ гэдэгт шиврээ бороо, бороог багтаасан бол аадар бороо–АД)–өөр ангилан тооцоолж, бүс нутгаар гаргаж Зураг 2-т үзүүлэв. 1981–2008 оны хооронд дунджаар тохиолдлын тоо ЕБ-ны хувьд төвийн бүс нутгаар 16.2 байсан бол аадар бороо (AБ) 19.8 тохиолдож байжээ. Харин 2009–2020 онд ЕБ–ны тохиолдлын тоо 31.2, AБ–ны тохиолдлын тоо 30.3 болж нэмэгджээ (Зураг 2).

Зургаас харахад сүүлийн 12 жилд (2009–2020) ЕБ нь 1981-2008 хоорондох үетэй харьцуулахад нэг дахин, харин AБ–ны тохиолдлын тоо 2.5 дахин нэмэгдсэн байна.

2019 онд улсын хэмжээнд цаг агаарын гаралтай аюултай үзэгдэл 78, гамшигт үзэгдэл 21 удаа тохиолдож, улс нийгэмд 15 тэрбум 139 сая 945 мянган төгрөгийн шууд хохирол учирсан бол 2020 онд аюултай үзэгдэл 90, гамшигт үзэгдэл 11 удаа болж, 7 тэрбум 625 сая 187 мянган 426 төгрөгийн шууд хохирол учирсан байна (ЦУОШГ, 2020). 2019, 2020 онд ажиглагдсан аюултай болон гамшигт үзэгдлийн учруулсан хохирлыг үзэхэд 2019 онд аянга цахилгаан, аадар бороо нийт хохирлын 95.6%–ийг, 2020 онд уруйн үер 90.2%–ийг тус тус эзэлсэн байна.

2021 оны хавар буюу 3 дугаар сарын 13–14–ний өдрүүдэд Евроазийн нутгийг хамарсан цаг агаарын гамшигт үзэгдэл тохиолдсоноос Монгол орны хэмжээнд гарсан хохирлыг урьдчилсан байдлаар гаргахад 16 аймгийн 154 суманд одоогийн байдлаар нийт 1 тэрбум, 322 сая орчим төгрөгийн хохирол учраад байгаа бөгөөд 10 хүний амь нас эрсэдсэн байна (ОБЕГ, 2021).

Гурав. ДУЛААН УЛИРЛЫН УУР АМЬСГАЛЫН ТОЙМ

Уур амьсгалын дунджаар сарын агаарын дундаж температур 5, 9 дүгээр сард Хөвсгөлийн уулархаг нутгаар 0..+8°С, бусад нутгаар +8..+14°С байдаг бол 6, 8 дугаар сард Хөвсгөлийн уулархаг нутгаар +2..+12°С, бусад нутгаар +13...+20°С байдаг. Дулааны улирлын хамгийн дулаан сар болох 7 дугаар сарын агаарын температурын дундаж нь Хөвсгөлийн уулсаар +12..+14°С, бусад нутгаар +16..+20°С байдаг.

Хур тунадас 5 дугаар сард Хөвсгөл аймгийн нутгаар 13–20 мм ордог боловч 1988, 2002, 2003 онд ихэнх нутгаар уур амьсгалын дунджаас 1–3 дахин их бороо орсон бол 2004, 2018 онд ихэнх нутгаар харьцангуй бага бороо орсон байна. 6 дугаар сард Хөвсгөлийн уулархаг нутгаар 50–70 мм, бусад нутгаар 29–46 мм бороо ордог ба сарын сүүлчээр үргэлжилсэн хүйтэн бороо орох явдал цөөнгүй тохиолддог. Харин 7 ба 8 дугаар сард зуны улиралд орох борооны 70 гаруй хувь нь ордог бөгөөд нутгийн баруун болон хойд хэсгээр 78–107 мм, бусад нутгаар 45–75 мм хур тунадас ордог байна.

Хүчтэй салхи шуурга шуурах тохиолдол тавдугаар сард олонтаа ажиглагддаг. Долоо, наймдугаар сард их хэмжээний газар нутгийг хамарсан хүчтэй салхи шуурга тохиолдох нь ховор боловч аянга цахилгаантай аадар борооны өмнө салхи түр зуур 24–28м/с хүрэх тохиолдол гардаг.

Намрын эхний цочир хүйтрэлт наймдугаар сард уулархаг нутаг болон газар тариалангийн бүс нутгаар голчлон ажиглагддаг. Есдүгээр сард цочир хүйтрэлт ажиглагдах тохиолдол нийтлэг байна.

Дөрөв. ДУЛААН УЛИРЛЫН ТӨЛӨВ

Зургадугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар нутгийн төв, зүүн өмнөд хэсгээр 12–18°C, бусад нутгаар 0–12°C дулаан байдаг ба 2021 оны 6 дугаар сард агаарын температур аймгийн нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим байх төлөвтэй(Зураг 5).

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД–аар нутгийн төв, өмнөд хэсгээр 40-50 мм, бусад нутгаар 50–80 мм ордог байна. 6 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас нутгийн баруун болон баруун хойд хэсгээр ОЖД–аас ахиу, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 6).

Долдугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар нутгийн баруун хойд хэсгээр 8–14°C, бусад нутгаар 14–22°C дулаан байдаг байна. Энэ зуны 7 дугаар сарын агаарын температур нутгийн өмнө, төв, зүүн хэсгээр ОЖД–аас 1.5–2.0°C-аар дулаан, бусад нутгаар дунджийн орчим байх төлөвтэй (Зураг 7).

Сарын нийлбэр хур тунадасны ОЖД нь нутгийн төв, зүүн өмнөд хэсгээр 60-80 мм, бусад нутгаар 80–120 мм бороо ордог байна. 7 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас нутгийн баруун хагаст ОЖД–аас ахиу, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 8).

Наймдугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар нутгийн төв, зүүн өмнөд хэсгээр 12–18°C, бусад нутгаар 6–12°C дулаан байдаг байна. 8 дугаар сарын агаарын температур нийт нутгаар ОЖД–аас дулаан байх төлөвтэй байна (Зураг 9).

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД–аар хойд болон зүүн хойд хэсгээр 70–100 мм, бусад нутгаар 40–70 мм ордог байна. 8 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас  нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим орох төлөвтэй (Зураг 10).

Есдүгээр сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар нутгийн төв, зүүн өмнөд хэсгээр 6–14°C дулаан, бусад нутгаар 4°C хүйтнээс 6°C дулаан байдаг байна. 9 дүгээр сарын агаарын температур нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим байх төлөвтэй байна (Зураг 11).

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД-аар нутгийн хойд хэсгээр 30–40 мм, бусад нутгаар 15–30 мм хур тунадас ордог байна. 9 дүгээр сарын нийлбэр хур тунадас нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 12).

Зургаа. ЗӨВЛӨМЖ

7 дугаар сард нутгийн зүүн хэсгээр, 8 дугаар саруудад нийт нутгаар ОЖД–аас дулаан байх магадлалтай бөгөөд үе үе олон хоног дараалж хэт халалт ажиглагдах магадлал өндөр байгааг анхаарна уу.

7 дугаар сард Монгол орны ихэнх нутгаар дулаан, хур тунадас ихэнх нутгаар дунджийн орчим болон түүнээс ахиу байх урьдчилсан төлөвтэй байгаа учраас аадар бороо, мөндөр орох магадлалтай тул үер усны аюулаас болгоомжтой байхыг сэрэмжлүүлж байна.

2021 ОНЫ БУУДАЙН ТАРИАЛАЛТЫН АГРО ЗӨВЛӨМЖ

Ус цаг уур, орчны хяналт шинжилгээний улсын сүлжээн дээр 2020 оны намар газар хөлдөхийн өмнө уринш, гуурстай талбайд тодорхойлсон хөрсний 0-20 ба 0-50 см гүний ашигтай чийгийн хэмжээ болон 5-7 дугаар саруудын цаг агаарын урьдчилсан төлөвийн мэдээнд үндэслэн 2021 оны буудайн тариалалтад мөрдөх технологийн зөвлөмжийг доктор Sc.D. профессор Б.Дорж, доктор Ph.D. дэд профессор Ж.Намбар нар хамтран боловсруулав. Энэ зөвлөмжид тулгуурлан тухайн орон нутаг өөрсдийн талбай бүрээр нарийвчилсан агро зөвлөмж боловсруулан мөрдөж ажиллавал зохино.

Ургацад шийдвэрлэх нөлөөтэй дээрх үзүүлэлтүүдийг нэгтгэн авч үзэхэд тариалангийн төв ба баруун бүсүүдэд тохиромжтой байхаар байна. Хөрсний чийг, ургамлын ургалтын хугацаанд унах тунадас, дулааныг ургамлын өсөлт хөгжилтийн үе шатууд дахь шаардлагад тохируулах замаар ургацыг буй болгодог.

Иймээс хөрсний чийгийг хадгалах, үр дүнтэй ашиглах агро технологийг мөрдөх, сортыг оновчтой сонгох, стандартын шаардлага хангасан том фракцын үрээр тариалах, тарих үрийг нарлуулах, салхилуулах зэргээр соёолох чадварыг нэмэгдүүлэх, ариутгах, ургамал ургалтын хугацаанд ургамал хамгаалал болон бордох тордох зэрэг технологийн арга хэмжээг цогцоор нь мөрдөхөд онцгой анхаарвал зохино.

Энэ 4 дүгээр сарын сүүлчийн хагаст ихэнх нутгийг хамарч орсон тунадас нь хаврын хөрсний угтвар чийгийг нэмэгдүүлж, газар тариалангийн ажилд таатай нөхцөлийг бий болгож байна.

Тариалангийн төв бүс: Манай орны газар тариалангийн бүтээгдэхүүний 60 гаруй хувийг үйлдвэрлэдэг энэ бүсэд хамрагддаг Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Хөвсгөл аймгуудын ихэнх сумдад өнгөрсөн намар газар хөлдөхийн өмнө уринш, гуурстай талбайн 0-50 см гүний чийг хангалттай байгаагийн дээр 5 дугаар сард олон жилийн дунджаас ахиу тунадастай, дулааны хэмжээ олон жилийн дунджийн орчимд байх төлөвтэй байна.

Эндээс үзвэл уринш ба гуурстай талбайн алинд нь ч үр тарианы соёололтод тохиромжтой нөхцөл бүрдэхээр байна. Цаашлаад 6, 7 дугаар саруудад унах тунадас ба дулаан мөн л олон жилийн дундаж хэмжээнд байх төлөвтэй гарчээ.

Ийм нөхцөлд Хөвсгөл, Архангай, Булган, Өвөрхангайн өндөрлөг газарт оршдог тариалан бүхий сумдад тарилтыг эртхэн буюу 5 дугаар сарын 1-ээс эхлэх хэрэгтэй.

Энд хүйтрэлгүй хоногийн тоо болон ургалтын хугацааны идэвхтэй (+100С-аас дээш) дулааны нийлбэр харьцангуй бага байдаг тул буудайн эртийн болцтой Халх гол-1, Дархан-131, Дархан-160 сортуудыг ахиухан нормоор тариална. Мөн дунд болцтой сортыг тариалангийн талбайн 20-30%-иас хэтрүүлэлгүй эртийн хугацаанд тарих боломжтой юм. Үрийн норм ахиу тариалах тохиолдолд намар буудайн болц түргэсэх нэг нөхцөл болдгийг санахад илүүдэхгүй.

Нэг га-д 3.5 сая ширхэг соёололттой үр орохоор тохируулна. Тариалалтыг 5 дугаар сарын 25 гэхэд дууссан байхаар ажлаа төлөвлөх хэрэгтэй.

Гуурстай талбайд тарих эсэхээ орон нутгийн хэмжээнд өөрсдөө шийдэх бөгөөд хэрэв тарих бол үртэй хамт азотын бордоог 20 кг-аас (үйлчлэх бодист шилжүүлснээр) багагүй хэмжээгээр хийж өгөх шаардлагатай.

Үе үе бага зэргийн бороо орох нь хог ургамлыг ургуулах нэг нөхцөл болдог тул хог ургамал ихтэй талбайд буудайн бутлалтаас гол хатгалтын үе шатанд гербицид цацна. Хортон шавж, өвчин гарсан тохиолдол бүрд тохирсон ургамал хамгааллын бодисыг шүршиж тэмцэнэ.

Манай орны тариаланд 3-4 жил тутмын 1-2 жилд нь ган хуурайшил тохиолдож ургац алдах нь ихэсч байгаа өнөөгийн нөхцөлд уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицсон тариалангийн технологийг мөрдөх шаардлагатай байна. Үүнд:

  • Тариаланг цомхотгосон, элдэншүүлэггүй болон сүрлэн хучлагын технологид шилжүүлэх
  • Эрдэс болон шим бордоог системтэй хэрэглэх замаар тариалангийн хөрсний үржил шимийг сайжруулах, ургац нэмэгдүүлэх
  • Ганд тэсвэртэй, экологийн хувьд дасан зохицох чадвар сайтай шинэ таримал сортоор тариалалт хийх 
  • Нутагшсан сортын сайн чанарын үрээр тариалалт хийх 
  • Таримлын бүтцэд хөрс хамгаалах, үржил шимийг сайжруулах буурцагт таримлын эзлэх хэмжээг нэмэгдүүлэхХөрс боловсруулах, тариалах, хураах, цэвэрлэх машин техникүүдийн засвар үйлчилгээ, тохируулгыг цаг тухайд чанартай хийх
  • Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө, ган хуурайшилт нэмэгдэж ургацын хэмжээ, чанарт сөргөөр нөлөөлж байгаа хэдий ч нийт тариаланчид тариалах технологийн горимыг мөрдөж ажиллах зэрэг болно.